Patronage rights and an unruly priest

Patronage law, what was that?

A charter from the spring of 1283 bears witness to an earlier drastic action by Jan van Edingen, bishop of Liege, against Willem van Born, priest at Geertruidenberg. The bishop had the priest thrown into prison because of disagreements between him and the abbey of Thorn as patron of the church of Geertruidenberg. There was an authority relationship of the priest with the bishop, but also with the abbey of Thorn in connection with the abbey's exercise of the so-called patronage right. This was the right of the abbey, in this case of Thorn, as patron to make a nomination(presentation) to the bishop of Liege, until the appointment of a new parish priest. The patronage right produced income for the abbey in which the church in question was incorporated.

The authority of the bishop to appoint the parish priest was usually exercised by the archdeacon (administrator of a large ecclesiastical district) or by another high clergyman, after which the installation was taken care of as far as Thorn was concerned by the abbess, or elsewhere by the (country) deacon in his deaconery. Usually the nomination was followed. Attached to the right of patronage was the power to distribute certain tithes assigned to the parish or the parish priest. Tithes were taxes for the benefit of the priest and parish church, usually the tenth or eleventh part, of the yield of grain and sometimes young livestock (lambs, piglets, foals). Thus, the amounts of money involved were considerable. And the allocation and distribution of these tithes (see e.g. charters nos. 21 and 53) often gave rise to conflicts, as we will see below, but as such is the subject of theme 7.

Incorporation

Incorporation is mentioned in two charters of 10 October 1262, in which Abbess Hildegonde announces that the Bishop of Liege (Hendrik III of Gelre) incorporates the churches of Baarle and Gilze into the abbey of Thorn (charters nos. 17 and 18). More on that below.

With the charter of July 1266 Hendrik, bishop of Utrecht, incorporates the church of Kerk-Avezaath into the abbey of Thorn to increase the abbey's income. There was apparently cause for this because of the great poverty and heavy damage the abbey of Thorn was experiencing at that time. Hendrik decrees that the abbess, who has the patronage right of the church of Kerk-Avezaath, will appoint a priest for that church when that position becomes vacant. The canons and monastic community of Thorn will use the associated revenues for their abbey, with the proviso that the church of Kerk-Avezaath will not be short-changed. The bishop also stipulates that the parish priest is to be provided with adequate revenues, and he elaborates on this in some provisions (charter no. 24).

Exercise of patronage rights

Voorbeelden van de uitoefening van het patronaatsrecht, treffen we aan in een tweetal oorkonden uit 1261. Bij de oorkonde van 10 juni verzoekt abdis Hildegonde meester Reinier, scholaster (hoofd van de kapittelschool) van Tongeren en waarnemer van bisschop Hendrik III van Luik, ervoor te zorgen dat de bisschop de schenking van het patronaatsrecht van de kerken van Gilze, Baarle en Geertruidenberg aan de abdij van Thorn goedkeurt (oorkonde nr. 15). Die goedkeuring wordt door de bisschop bij oorkonde van 2 augustus dat jaar verleend (oorkonde nr. 16). In het volgende thema (nr. 7) wordt kort aandacht geschonken aan de persoon van deze "meester Reinier". Bij de oorkonden van 10 oktober 1262 (nrs. 17 en 18) maakt Hildegonde van Thorn gebruik van haar patronaatsrecht door de aanstelling van pastoors in de kerken van Baarle en Gilze.

In de oorkonde betreffende de kerk van Baarle wordt gezegd dat de prebenden (inkomsten) van de kanunniken en religieuzen van Thorn dermate klein zijn dat dat zij zich daarmee totaal niet kunnen onderhouden, omdat de abdij met zware verliezen te maken zou hebben. De pastoor ontvangt een "toereikend beneficie (inkomen)" en de rest van de opbrengsten gaat naar de arme kanunniken en religieuzen te Thorn ter aanvulling van hun prebenden (oorkonde nr. 17). Drie dagen later bepaalt bisschop Hendrik III dat abdis Hildegonde, met goedkeuring van de andere leden van de abdij van Thorn, de pastoor van Baarle zal voordragen. Tevens stelt hij daarbij de inkomsten van de pastoor vast (oorkonde nr. 19). In mei 1270 hecht Engelbert van Isenburg, aartsdiaken van Luik, zijn goedkeuring aan deze oorkonde en voegt daar namens de bisschop nieuwe bepalingen inzake de inkomsten van de kerk van Baarle aan toe. De abdis en het convent van Thorn en Gozewijn, pastoor van Baarle, hechten hun goedkeuring aan het voorgaande en bezegelen die mede (oorkonde nr. 35).

It isevident from the charter of 13 July 1287 that the appointment of a parish priest is accompanied by the determination of his income and the levying of tithes. In the charter abbess Guda of Rennenberg grants Jan of Baexem, priest of Thorn, an annual quantity of rye and oats for as long as he lives. This is done on the condition that he approves the levying of two thirds of the noval tithes (tithes of newly reclaimed land) in favour of the abbess and the convent in the churches of which they have the right of patronage (charter no. 54). The next topic shows that this condition does not  come out of the blue (no. 7). There a conflict between this priest and the abbess is described.

Problems with the lords of Breda

With the aforementioned charter of 10 October 1262 concerning the church of Gilze, Hildegonde seals the announcement that Reinier, on behalf of Bishop Hendrik together with experts, had found while visiting the abbey of Thorn that the lords of Breda had unlawfully appropriated the tithes and associated property of the church of Gilze. They had violently seized these rights and goods, which, according to the text of the charter, had belonged to the abbey of Thorn since time immemorial, for many years. After the bishop's intervention, they were returned to the abbey. In the charter the bishop confirms these rights as the property of the church of Gilze. He also confirms, with the agreement of the abbess, that she has the authority to nominate a priest in Gilze. Moreover, the bishop determines that the canons and ladies of Thorn will use the revenues for the maintenance of the abbey of Thorn, provided that this is not at the expense of the church of Gilze. Among other things, the bishop decrees that the parish priest of Gilze will be accountable for his rights to the diocese, the archdeacon and the deacons (charter no. 18).

By a charter made in March 1300 Raas II of Gavere, lord of Liedekerke and Breda, acknowledges that the lords of Breda do not have the patronage right for the church of Etten and that the parish priest of Gilze possesses the right of presentation and collation there (charter no. 73). We can probably see this as an extension of the struggle which appears from the charter of October 1262 (no. 18) between the lords of Breda and the abbey of Thorn about the abbey's rights over Gilze. From this it can also be concluded that the parish priest of Gilze has a derived patronage right regarding the proposition of the parish priest in his function at the church of Etten, a daughter church of Gilze.

Bishop puts priest in jail!

In de inleiding wezen we al kort op een heftig geschil tussen Willem van Born, pastoor van Geertruidenberg, en de abdis en het convent van Thorn. De bisschop van Luik, Jan van Edingen, had eerder pastoor Willem met de kerkelijke ban en andere straffen vervolgd. Omdat Willem "in verstoken gemoede" die vonnissen ruim een jaar niet had opgevolgd, had de bisschop hem in een kerker gevangen gezet. Dat had ertoe geleid dat Willem van gedachten was veranderd, zijn boosheid over die straffen had overwonnen en tot het inzicht was gekomen dat de schade van de ruzie met de geestelijken "noch voor God zelf noch voor christenen aangenaam is, noch nuttig voor hemzelf en abdis (Guda van Rennenberg, FT) en convent". In de oorkonde van 6 januari 1283 (er is ook een oorkonde hierover van maart 1283) verklaart pastoor Willem, op aanraden van enkele eerzame mannen en vrienden, af te zien van iedere wrok, actie of klacht die hij had, heeft of zou kunnen hebben tegen de abdis en het convent en hun mensen (oorkonden nrs. 48/49). Met een beroep op zijn trouw verklaart hij onder ede dat hij geen aanval of vijandigheid zal laten plaatshebben tegen abdis en convent vanwege de zaken die in het verleden waren gebeurd. Daarbij ziet Willem plechtig af "van iedere borgtocht of verplichting jegens hem en in naam van abdis en convent, bij welke overeenkomst dan ook, en in het bijzonder van de borgtocht door Hendrik, heer van Pietersheim, en Michael, heer van Rothem, ridders, voor het verkrijgen van ontslag van rechtsvervolging en voor alles wat terzelfder gelegenheid aan hem zou kunnen worden overgedragen of van nut zou zijn in de toekomst". De oorkonde bevat nog tal van andere maatregelen, waaronder het betalen van een boete en het vacant worden van de pastoorsfunctie als hij in strijd zou handelen met de overeenkomst. De borgen zullen, als hij andermaal zijn plichten verzaakt, in vrijwillige gijzeling gaan totdat de boete volledig is voldaan.

By a charter of 17 March 1283 John of Flanders, then bishop of Liege, confirmed the conditions, provisions and punishments contained in the earlier charters concerning parish priest Willem of Born, but expressly reserved the right to modify, add to, reduce or clarify them if necessary until 1 October  next, the feast of St. Remigius (charter no. 50). The latter may show that even this bishop did not have complete faith in it.

Review

Uit de documenten is niet duidelijk wat de reden was van het heftige optreden door de bisschop(pen) van Luik. Maar uit andere soortgelijke kwesties (zie thema 7) kunnen we afleiden dat het te maken had met misbruik van rechten, waaronder de tienden, in dit geval door de pastoor van Geertruidenberg. Stelde de bisschop zich doorgaans terughoudend op bij de uitoefening van het patronaatsrecht, de handhaving van de daarmee verbonden zakelijke belangen kon aanleiding zijn tot krachtdadig optreden ter bewaring van de rechten van de 'patroon', zo hebben we hier gezien. Blijkbaar had Willem van Born al eerder borgen moeten stellen ter nakoming van verplichtingen en werd in de mogelijkheid daarvan in het 'vredesverdrag' opnieuw voorzien, wat ook niet duidt op veel vertrouwen.

‍